«  Under Construction, Pionieren in de tussentijd

Plan van aanpak t.b.v. cultureel experiment in Transvaal, Den Haag

Een ontwikkelingsstrategie voor een leegstaand gebouw waarin cocreatie, ontwikkelend beheer, duurzaamheid, open source en multidisciplinariteit centraal staan.

herbestemming en verbouw, ontwikkelend beheer, stedelijke ontwikkeling, nieuws, 2010, tussentijd  ]

Het voormalige wijk- en dienstencentrum, midden in de Haagse krachtwijk Transvaal, komt binnenkort leeg. Sabrina Lindemann en Iris Schutten stellen voor om dit gebouw gedurende twee jaar zijn eigen gebruik en bouwplan te laten uitvinden. Under Construction is een publieke plek voor ontmoeting, gastvrijheid, uitwisseling en experiment.


Zelforganisatie
Er zijn in Transvaal veel kansen voor bottom-up strategieën, waarbij meer van onderaf ontwikkeld wordt. De wijk kent veel zelforganisaties en daadkrachtige bewoners. Het tweejarige experiment Under Construction stimuleert deze organisaties, bewoners en bedrijven om in de praktijk invullingen voor het gebouw te bedenken en gezamenlijk een plan te ontwikkelen. Dit gebeurt op basis van een werkwijze waarbij duurzame transformatie, crossdisciplinariteit en de vorming van publiek domein centraal staan. Het gebouw wordt een publieke plek. Als een overdekt wijkplein zal het plaats bieden aan ontmoeting, experiment en planvorming. Daarbij is het de wijk zélf die zal zorgen voor invulling, met aanvullende expertise van buiten.


Het gebouw is twee jaar testgebied
Voor twee jaar wordt het voormalige wijk- en dienstencentrum een testgebied waar nieuwe manieren van plannen, bouwen, multifunctioneel ruimtegebruik en gastvrijheid een kans krijgen. Maar Under Construction is meer, want de technieken, methoden, programma’s en experimenten die goed blijken te werken kunnen deel gaan uitmaken van het uiteindelijke plan voor dit gebouw. Tijdens het project wordt een plan en groep gevormd waarmee het gebouw na afloop gekocht kan worden en zelfstandig kan functioneren. Het gebouw is een onderzoeksinstrument dat zijn eigen invulling kan uitvinden, op een wijkeigen en gebouwspecifieke manier. Zo krijgt de wijk een levendig en lokaal gedragen verzamelgebouw en de vakwereld een experiment dat als voorbeeld kan dienen voor andere transformatielocaties.

Dit is een project in opdracht van de gemeente Den Haag en ontwikkeld in samenwerking met Sabrina Lindemann (Mobiel projectbureau OpTrek). Eind 2010 is besloten dat het project geen doorgang kan vinden i.v.m. bezuinigingen binnen de gemeente Den Haag.

ACHTERGROND

Under Construction speelt in op een samenleving in verandering

De samenleving is in verandering. Op het gebied van ecologie, informatietechnologie en coproductie zijn grote verschuivingen gaande. Duurzame technologie, open source, crossdisciplinariteit en gastvrijheid zijn steekwoorden die richting lijken te geven aan ontwikkelingen in de samenleving. Het programma Under Construction speelt daarop in.

Het biedt bewoners, bedrijven en instellingen – uit de wijk maar ook van daarbuiten – de kans om nieuwe vormen van ontmoeting, ruimtegebruik en ruimtecreatie, van plannen en bouwen, te bedenken en uit te testen. In dit experiment staan maatschappij, cultuur en architectuur niet los van elkaar maar versterken ze elkaar. Bewoners en bedrijven zullen als coproducenten betrokken zijn en er wordt op een duurzame manier gebouwd. Het doel: een lokaal geworteld en specifiek bouwplan.


Open source

In de internetwereld is open source een bekend begrip. Bij open source projecten werken diverse partijen samen aan de ontwikkeling van een programma en is de broncode voor iedereen toegankelijk en aanpasbaar. Het resultaat komt tot stand door co-creatie, van copyright is geen sprake meer. Deze nieuwe, horizontale organisatiestructuur biedt ook nieuwe mogelijkheden voor de planvorming bij architectuur en stedelijke ontwikkeling. Open source planontwikkeling houdt in dat in een zo vroeg mogelijk stadium zoveel mogelijk betrokkenen (zoals de eigenaar, de opdrachtgever, de omwonenden, de architecten etc.) samen plannen ontwikkelen, dat alle informatie over het gebouw voor iedereen toegankelijk is en dat betrokkenen mede-uitvoerder kunnen worden van de programmering en verbouwing van het gebouw. Het experiment draagt op die manier bij aan het vormgeven van een open en solidaire stedelijke transformatiepraktijk.


Crossdisciplinair

Vaak worden vanuit diverse disciplines wijkplannen gemaakt. Vanuit welzijn, kunst, cultuur en architectuur/stedenbouw is men vaak met dezelfde wijk bezig zonder dat deze projecten elkaar echt raken. Binnen de bouw wordt nauwelijks aangesloten op lopende projecten op het gebied van welzijn en cultuur, en vice versa. Dit heeft tot gevolg dat projecten buiten hun eigen discipline vaak weinig meerwaarde opleveren. Under Construction brengt daar verandering in. Zo kan binnen een maatschappelijk programma met jongeren bijvoorbeeld worden gewerkt aan een experiment op het vlak van duurzame architectuur, wat weer bijdraagt aan de transformatie van het gebouw. Ook kan bijvoorbeeld het vervaardigen van meubilair voor een leerwerkrestaurant onderdeel zijn van een cultureel project. Zo krijgen projecten een verdienste die hun eigen discipline overstijgt. Under Construction toont de mogelijkheden van een crossdisciplinaire aanpak van transformatiegebieden.


Duurzaam

Naast de crossdisciplinaire aanpak en de open source benadering is duurzame transformatie een uitgangspunt. In Nederland wordt nog maar weinig geëxperimenteerd met duurzame transformatie en gaat het vaker over duurzame nieuwbouw. Toch ligt de grootste urgentie bij het verduurzamen van de Nederlandse steden in de aanpassing van de bestaande gebouwenvoorraad. Het gebouw van het voormalige wijk- en dienstencentrum in Transvaal moet in de toekomst zelfvoorzienend worden. Daarvoor wordt geëxperimenteerd met bijvoorbeeld hergebruik van materialen, nieuwe wijzen van verwarmen, en een duurzame energie- en waterhuishouding. Het voormalige wijk- en dienstencentrum wordt op zodanige wijze verbouwd dat het een voorbeeld zal zijn voor de transformatie van andere gebouwen in Transvaal en daarbuiten. De verbouwing kenmerkt zich door een low-tech karakter, is gemakkelijk door mensen zelf uit te voeren (wat ook zorgt voor werkgelegenheid in de buurt) en maakt zoveel mogelijk gebruik van lokale bronnen zoals afvalstromen in de bouw en vakmanschap in de directe omgeving. Het gebouw is daardoor duurzaam op meerdere terreinen.

Under Construction is de testcase voor een combinatie van open source en crossdisciplinaire planontwikkeling met duurzaam transformeren van bestaande gebouwen. Het doel is de realisatie van een gevarieerd publiek domein in een krachtwijk, een plek voor ontmoeting, gastvrijheid, uitwisseling en experiment.


PROGRAMMA

Under Construction legt nieuwe verbindingen en maakt toekomstscenario"s zichtbaar

Under Construction is divers van aard. Mensen uit de wijk Transvaal, maar ook van elders in Den Haag en daarbuiten, kunnen delen van het gebouw tijdelijk in gebruik nemen voor nieuwe publieke functies die inspelen op de thema"s: ‘gastvrijheid’, ‘ondernemerschap’, ‘verbindingen’ en ‘transformatie’. Aan de hand van studies op het gebied van vakmanschap, cultuur, architectuur en maatschappij worden de mogelijkheden van het gebouw en de potenties van de wijk verkend. In samenwerking met wijkbewoners worden plannen gemaakt en experimenten uitgevoerd. Under Construction bestaat uit een voorprogramma van een half jaar en een hoofdprogramma van twee jaar. Aan het einde ligt er een plan voor een nieuwe bestemming en verbouwing van het gebouw aan de Scheepersstraat.


Het programma bestaat uit:

  • Verkenningen

  • Experimenten

  • Bouwplanproces / verbeelding


  1. VERKENNINGEN

Under Construction tast de mogelijkheden van het gebouw en de potenties en behoeftes van de wijk af met studies en expertmeetings maar vooral door het gebouw direct in gebruik te nemen.


Symbolische Sleutels

Met een ideeënbus worden plannen verzameld voor het gebruik van het gebouw. Personen of organisaties met verrassende plannen krijgen de symbolische sleutels uitgereikt voor tijdelijk gebruik. Er zijn drie soorten sleutels: een wijksleutel, voor personen en organisaties uit de wijk Transvaal, een stadsleutel, voor burgers en organisaties uit de stad, en een wereldsleutel, voor gasten uit het binnen- en buitenland.


Studies naar wijk en gebouw

Om de mogelijkheden van de wijk en het gebouw te ontdekken, verrichten professionals uit verschillende disciplines zoals architectuur en sociologie maar ook bewoners en organisaties uit de wijk verschillende studies op het gebied van vakmanschap, culturele uitingen in de wijk, duurzaamheid en exploitatiemodellen.


  1. EXPERIMENTEN

Het gebouw biedt ruimte om de ideeën uit de verkenningen direct in de praktijk uit te testen. Gebruikers en activiteiten die zich eerder in het programma hebben bewezen kunnen op tijdelijke basis in het gebouw terecht en zich zo verder ontwikkelen.


Experimenten met het programma

Door het gebouw direct te gebruiken voor uiteenlopende doeleinden ontstaat de mogelijkheid om te experimenteren met verschillende soorten van gebruik, voordat besloten wordt over de definitieve invulling van het gebouw.


Experimenten met gebouw en inrichting

Het gebouw is een testgebied waar nieuwe ideeën over bouwen en maken in de praktijk kunnen worden gebracht. Net als een laboratorium biedt het plaats aan proefopstellingen en kunnen er opties worden vergeleken.


  1. BOUWPLANPROCES / VERBEELDING

Binnen het ‘planproces’ wordt het eindbeeld zolang mogelijk uitgesteld. Dit eindbeeld is afhankelijk van de sleutelestafette, studies en experimenten. In eerste instantie worden de potenties en de problemen van het gebouw verzameld, zodat deze als basis kunnen dienen voor het bouwplan. Dit biedt de basis voor een voorlopig ontwerp met daaraan gekoppeld een fasering van de werkzaamheden en mogelijke financieringsopzet.


Open source werkmethode voor architectuur

Ideeën en gegevens over de mogelijkheden van het gebouw en de wijk worden op duidelijke wijze zichtbaar gemaakt zodat het proces ook voor externen inzichtelijk is en iedereen zich in de planvorming en het gebruik kan mengen. In een digitale kaart wordt zo veel mogelijk informatie uit de wijk verzameld die interessant is voor het experiment: culturele activiteiten, de aard en locaties van vakmanschap, zelforganisaties, aanwezige bouwmaterialen en de mogelijkheden tot sociale verbindingen. Deelnemers aan het experiment vervaardigen een grote schetsmaquette die een centrale plek in het gebouw krijgt en waarmee voorstellen van de gebruikers ten aanzien van de transformatie van het gebouw worden gevisualiseerd.


Ruimtelijke interventies en geleidelijke ontwikkeling

Al tijdens het programma Under Construction zullen onderdelen van de verbouwing worden uitgevoerd, waar mogelijk in samenwerking met leerwerkorganisaties en bedrijven uit de wijk. Twee keer per jaar voeren architecten en/of kunstenaars kleinschalige, ruimtelijke interventies uit in of aan het gebouw om bijvoorbeeld de zichtbaarheid van het gebouw te vergroten.

UNDER CONSTRUCTION PARTNERS

Het experiment legt nieuwe verbindingen: tussen verschillende disciplines; tussen mensen, ondernemers en organisaties uit de wijk Transvaal; tussen de wijk en de stad; tussen de wijk en de wereld.

Under Construction is een initiatief van Sabrina Lindemann (kunstenaar/urban curator Mobiel projectbureau OpTrek) en Iris Schutten (architect/publicist Studio Iris Schutten) in samenwerking met Indra Bolk (welzijnsorganisatie Impegno) en het Gezinshuis Transvaal en Passiepower (Multiculturele Vrouwenorganisatie Transvaal). Under Construction is ontwikkeld in opdracht van de Gemeente Den Haag.

Lindemann en Schutten ontwikkelden samen het Laboratorium voor de Tussentijd in Transvaal. Daarin stond niet het eindbeeld van een ruimtelijk proces centraal, maar de weg daar naar toe. In samenwerking met Onno Dirker (Atelier Veldwerk) en Ergün Erkoçu (Concept 0031) voerden zij de verkennende studie CC:TRANSVAAL uit, in opdracht van OCW (gemeente Den Haag). In dit plan is de behoefte aan en de potentie van kunst en cultuur in de wijk Transvaal onderzocht. Het culturele experiment Under Construction is de concretisering van de conceptontwikkeling zoals die in het Laboratorium voor de Tussentijd heeft plaatsgevonden, en van de visie op cultuur in Transvaal zoals die in de planvisie CC:TRANSVAAL is neergelegd.


COLOFON

  • Concept en tekst: Sabrina Lindemann (Mobiel projectbureau OpTrek) en Iris Schutten (Studio Iris Schutten) Advies: Indra Bolk (Impegno)
  • Eindredactie: Catja Edens (Spatie)
  • Visuals: Matthijs Sluiter en Iris Schutten i.s.m. Karensa Zonruiter (3d basics)
  • Vormgeving: Matthijs Sluiter


gepubliceerd op: 30 juli 2010