«  CC:TRANSVAAL

Conceptontwikkeling Cultureel Handelshuis

Een onderzoek naar de behoefte aan en potenties van kunst en cultuur in Transvaal, Den Haag, in opdracht van de gemeente Den Haag. Geadviseerd wordt om de definitieve invulling van het gebouw voor een aantal jaren uit te stellen zodat tijd en ruimte ontstaat voor een breed kunstzinnig en cultureel programma dat het potentieel van de wijk aanboort, ontsluit en verrijkt.

herbestemming en verbouw, ontwikkelend beheer, stedelijke ontwikkeling, nieuws, transformatie, 2008  ]



De potentie van de wijk komt daarmee boven water en krijgt de kans verbindingen aan te gaan met anderen binnen en buiten de wijk. De wijk krijgt zo een culturele voorziening waamee het zich van binnenuit kan emanciperen èn profileren en tegelijkertijd zijn eigen invulling uit kan vinden. Door het toepassen van ‘ontwikkelend beheer’ wordt het draagvlak in de wijk (en daarbuiten) vanzelfsprekend en door ‘het laten evolueren van vorm en functie’ wordt toegewerkt naar een definitieve èn geëigende bestemming voor het gebouw. Uiteindelijk ontstaat na èn door 3 tot 5 jaar ‘tussentijd’ een renderende, breedgedragen en lokatie-specifieke culturele voorziening voor Transvaal en omstreken.

Het onderzoek brengt de behoefte aan en de potentie van een kunstvoorziening voor diverse culturele groepen van Transvaal, Den Haag, in beeld. Uitgangspunt van het onderzoek was dat een kunstvoorziening een wijkoverstijgend karakter zou moeten hebben zonder de band met de bewoners en instellingen in Transvaal te verliezen. Het beoogt tweerichtingsverkeer tussen de zogenaamde ‘hoge’ en ‘lage’ kunsten te bevorderen door aansluiting te zoeken bij zowel wijkgebonden rituelen, gewoontes, tradities en festiviteiten als meer stedelijk, landelijk of internationaal georiënteerde kunstenaars en kunstinstellingen.

Transvaal is een vooroorlogse, Haagse wijk in transformatie. Met het proces van gemeentelijk gestimuleerde gentrification dat grotendeels wordt uitgevoerd door woningbouwcorporatie Staedion, worden van zeseneenhalfduizend woningen drieduizend sociale huurwoningen gesloopt en zestienhonderd voornamelijk eengezinswoningen gebouwd, waarvan het grootste deel in de koopsector. Op politiek niveau wordt Transvaal, een multi-etnische wijk, als ‘aandachtswijk’ beschouwd met lage inkomens, hoge werkloosheid en maatschappelijke problemen.

Sinds het proces van sloop en nieuwbouw in de wijk, is de zogeheten creatieve sector in de wijk gegroeid. Bij de gemeente Den Haag wordt nagedacht hoe deze impuls ook in het ‘nieuwe’ plan voor de wijk te behouden is. Naast de fysieke en maatschappelijk-sociale plannen is ook een cultureel plan nodig voor een geslaagde transformatie. Mede daarom is vanuit de gemeente Den Haag aan een groep kunstenaars en architecten die al vaker hun blik hebben gericht op de transformatie van Transvaal, de vraag gesteld in kaart te brengen welke culturele behoeftes leven in de wijk, om zo te komen tot een idee over een mogelijke invulling van een vrijkomend gebouw in de wijk, de Comeniusschool. De Comenius is een bouwwerk dat momenteel dienst doet als een Christelijke basisschool. Deze functie zal met de ingebruikname van de nieuwe Comeniusschool aan de Colensostraat (waarschijnlijk per augustus 2009) komen te vervallen. Uitgangspunt is dat een dergelijke voorziening een wijkoverstijgend karakter moet hebben, zonder de band met bewoners en instellingen uit de wijk te verliezen, en dat het ‘tweerichtingsverkeer’ tussen de zogenaamde ‘hoge’ en ‘lage’ kunsten bevordert. Voor een kunstvoorziening op dergelijk niveau achtten onderzoekers het van belang om in een vroeg stadium naast de behoeften in een wijk, ook de potentie van de wijk en het gebouw en de voorwaarden voor het organiseren en functioneren van een dergelijke voorziening in kaart te brengen. Daarom is uitgegaan van 3 onderzoeksrichtingen: sociaal/cultureel, fysiek en referentiëel: ‘Welke culturele behoeftes leven er in de wijk? Welke culturele bestemming kan voeding geven aan behoeftes wat betreft de kunst en cultuur in de wijk? Leent het gebouw zich voor een dergelijke herbestemming? Hoe kan de publieke uitstraling en het publieke functioneren van het gebouw versterkt worden? Op welke manier functioneren andere culturele initiatieven?’ Voor de beantwoording van deze vragen zijn geen grootschalige enquêtes gehouden omdat respondenten geen antwoorden kunnen verzinnen die buiten hun referentiekader liggen, terwijl misschien juist daar sluimerende behoeftes en potenties verscholen liggen. Wel zijn uiteenlopende organisaties op informele wijze bezocht en er is met hen gesproken. Daaruit zijn onder andere de observaties van Atelier Veldwerk ontstaan. Samen met de beschouwing van Studio Iris Schutten over het functioneren van wijkoverstijgende culturele en kunstzinnige initiatieven op grotere schaal en de blik van concept0031 op de stedenbouwkundige ontwikkelingen in de wijk, is een visie gegroeid ten aanzien van een nieuwe, culturele bestemming voor het gebouw: cc:transvaal, een culturele connector en cultureel handelshuis tegelijkertijd. Een nieuw publiek domein dat het kunstzinnig en cultureel potentieel van de wijk aanboort, ontsluit en verrijkt. De potentie van de wijk komt daarmee boven water en krijgt de kans verbindingen aan te gaan met anderen binnen en buiten de wijk. De wijk krijgt hiermee een culturele voorziening waarmee het zich van binnenuit kan emanciperen èn profileren en tegelijkertijd zijn eigen invulling uit kan vinden.

De aanbevelingen t.a.v. een culturele herbestemming van het gebouw van de Comeniusschool uiten zich niet in een vastomlijnd programma van eisen met ingevulde vierkante meters. Indien het doel is kunst en cultuur in Transvaal te versterken en een handvat te geven waarmee het zich kan identifceren, profileren en emanciperen – een doel waarmee de huidige herstructurering van Transvaal gebaat zou zijn – dient gewerkt te worden met een meer open planningsmethodiek. Een planningsmethodiek die inzet op zowel het faciliteren en versterken van een cultureel netwerk in Transvaal en ver daarbuiten, als op het ontwikkelen van het meest gepaste programma van eisen. Door het werken middels ‘ontwikkelend beheer’ en het laten ‘evolueren van vorm en functie’ wordt draagvlak in de wijk (en daarbuiten) vanzelfsprekend. Een methodiek die zich reeds bij diverse andere culturele herbestemmingen op succesvolle wijze bewezen heeft en die aansluiting vindt bij stromingen binnen het actuele stedenbouwkundig, architectonisch en cultureel discour. Het advies heeft daardoor evenveel betekenis voor de wijk Transvaal als voor kunst & cultuur op stedelijk èn (inter-)nationaal niveau.
COöRDINATIE EN SAMENSTELLING: Iris Schutten

ONDERZOEKERS: Onno Dirker (Atelier Veldwerk), Ergün Erkoçu (CONCEPT0031) en Iris Schutten (Studio Iris Schutten)

FEEDBACK: Sabrina Lindemann (Mobiel Projectburo OpTrek)

VORMGEVING: Matthijs Sluiter (Studio Locust)

gepubliceerd op: 15 maart 2008